Aruba heeft de afgelopen 20 jaar ingrijpende politieke en sociaal-economische veranderingen doorgemaakt. De effecten daarvan op de bevolkingsontwikkeling zijn af te leiden uit de, door het NIDI begeleide, volks- en woningtelling van 2000. Zo bleek de bevolkingsomvang sinds de vorige census in 1991 met meer dan eenderde te zijn toegenomen. Aruba had in de jaren 90 de snelst groeiende bevolking ter wereld. Oorzaak is de hoge immigratie, die invloed heeft op onder meer de leeftijdssamenstelling, de relatievorming en de arbeidsmarkt.

Aruba is 180 km2 groot - ter vergelijking: de gemeente Amsterdam heeft een oppervlakte van 219 km2 - en telt nog geen 100 duizend inwoners. Desondanks heeft Aruba een erg verscheiden bevolking. Het land heeft een bewogen economische periode achter de rug. In 1985 besloot de Lago-olieraffinaderij, de ruggengraat van de Arubaanse economie, zijn deuren te sluiten. In enkele maanden tijd gingen 6 tot 8 duizend banen verloren. Tot 1986 maakte Aruba deel uit van de Nederlandse Antillen. Sinds dat jaar heeft het land de zogenaamde Status Aparte. Om de economische noodtoestand te boven te komen, besloot de regering van het jonge land om Aruba’s potentieel van tropisch vakantieparadijs volledig te ontwikkelen. De aanpak had succes en Aruba werd een belangrijke aantrekkingspool voor arbeiders uit de regio.

De demografische en sociale geschiedenis van Aruba werd door deze gebeurtenissen getekend. Op basis van een in oktober 2000 gehouden volks- en woningtelling is het Centraal Bureau voor de Statistiek van Aruba in staat een profiel te schetsen van de huidige kenmerken van de Arubaanse bevolking.

CENSO 2000. VIERDE VOLKS- EN WONINGTELLING ARUBA In de week van 14 tot 21 oktober 2000 werd op Aruba de vierde volks- en woningtelling gehouden. Na de telling werd tot in december 2000 een natelling verricht om ontbrekende huishoudens alsnog te bezoeken. Het veldwerk voor de volkstelling werd uitgevoerd door een groep van 1.154 hoofdtellers, tellers en supervisors. Door gebruik te maken van gesofisticeerde technologie (imaging, computer aided coding) was het Centraal Bureau voor de Statistiek van Aruba in staat om de verwerkingstijd van de volkstelling drastisch terug te brengen. In juni 2001 was het CBS-Aruba reeds in staat om de tabellen van de volkstelling uit te brengen. In het kader van de censusactiviteiten werd een Geografisch Informatie Systeem (GIS) ontwikkeld. Dit systeem wordt nu verder uitgebreid en reeds door een aantal diensten, binnen en buiten de overheid, gebruikt. Net als bij de telling in 1991 verleende het NIDI technische bijstand bij dit project. Sinds augustus 1989 is dr. Frank Eelens voor het NIDI bij het CBS-Aruba gedetacheerd.

Eenheid in verscheidenheid

Sinds de vorige volkstelling van 1991 is het aantal mensen dat op Aruba woont toegenomen van 66,7 tot 90,5 duizend. Dat is een stijging met zo’n 36 procent. De snelle bevolkingsgroei is het gevolg van een ware immigratiegolf. In het begin van de jaren negentig had Aruba een tijdlang de snelst groeiende bevolking ter wereld.

Toen de Status Aparte in 1986 werd ingevoerd, beschikte Aruba over 2.040 hotelkamers. Door de bouw van een aantal grote hotels is dit aantal nu opgelopen tot 6.846. In 2000 bezochten 721.224 toeristen het eiland. In totaal overnachtten zij 5.274.824 maal in de plaatselijke hotels. Aruba is ook een favoriete aanlegplaats voor cruiseschepen. In 2000 brachten in totaal 490.148 cruisetoeristen een dagje op het eiland door. De bouw van nieuwe hotels en de bijbehorende infrastructuur (restaurants, winkelcentra, extra woningen) en de constante vraag naar arbeidskrachten in de dienstensector leidde in het begin van de jaren negentig tot een oververhitting van de economie.

Door de enorme groei in de toeristische en de bouwsector werden duizenden gastarbeiders aangetrokken. Van de 90,5 duizend inwoners van Aruba zijn er 30,1 duizend buiten het eiland geboren. Dat is ongeveer eenderde van de totale bevolking. De meeste migranten komen uit de omliggende Zuid-Amerikaanse en Caraïbische landen. De afgelopen 15 jaar hebben zich meer buitenlandse vrouwen dan mannen op het eiland gevestigd. Op dit ogenblik is de geslachtsratio onder allochtonen 122,7. De geslachtsratio geeft het aantal vrouwen per 100 mannen. Ook uit Nederland komt jaarlijks een aantal migranten om op Aruba te werken. Vooral in het onderwijs en in de gezondheidszorg zijn Nederlanders erg actief. Mensen uit zo ongeveer de hele wereld hebben de laatste jaren de weg naar Aruba gevonden. Op Aruba wonen mensen uit 124 verschillende landen met 79 verschillende nationaliteiten. De afgelopen jaren hebben zich zelfs grote groepen migranten uit landen als India, China en de Filippijnen op Aruba gevestigd. Ook wonen op Aruba mensen uit 17 Afrikaanse landen. Het is een aangename karakteristiek van de Arubaanse maatschappij dat mensen uit zoveel verschillende landen en culturen op zo’n klein oppervlakte betrekkelijk harmonieus met elkaar kunnen samenleven.

Een verouderende bevolking

Een van de belangrijkste kenmerken van de Arubaanse bevolking is de snel voortschrijdende veroudering. Alhoewel die voor een deel door de – al dan niet tijdelijke – migratie van buitenlandse arbeiders wordt gemaskeerd, vormt zij een probleem van de eerste orde. De veroudering op Aruba zal zich erg snel doorzetten. Een blik op de huidige bevolkingspiramide (figuur 1) toont de onregelmatigheid in de leeftijdsstructuur.

Voor de duidelijkheid maken we een onderscheid tussen mensen die op Aruba en mensen die in het buitenland zijn geboren. Aruba telt relatief veel kinderen. Hun aantal wordt mede bepaald door op het eiland geboren kinderen van buitenlandse moeders. De onregelmatige vorm van de bevolkingspiramide wordt veroorzaakt door twee factoren:

• de grote toevloed van migranten, vooral in de actieve leeftijdsgroepen, en 
• de uiterst snelle daling van de vruchtbaarheid in de periode 1958-1972. In minder dan 15 jaar daalde het gemiddeld kindertal per vrouw van 5,2 tot beneden het vervangingsniveau van 2,1. Figuur 2 vergelijkt het verloop van het vruchtbaarheidscijfer tussen Aruba en Nederland voor de gehele 20ste  eeuw. De daling in de vruchtbaarheid is onder meer verantwoordelijk voor de vrij geringe omvang van de leeftijdscategorie van 20 tot 35 jaar. 

Wat de autochtone bevolking betreft, geeft de veroudering reden tot bezorgdheid. Tussen 1991 en 2000 steeg de omvang van de totale autochtone bevolking met 18 procent maar het aantal 65-plussers en het aantal 55-64 jarigen (de groep aankomende bejaarden) onder hen met respectievelijk 55,9 en 53,3 procent. Het aantal jonge autochtonen in de leeftijdsgroepen 15-29 jaar en 30-39 jaar is daarentegen met respectievelijk 4,0 en 8,7 procent afgenomen. Het is te verwachten dat binnen een jaar of 10, wanneer de naoorlogse generaties de pensioengerechtigde leeftijd bereiken, het sociale systeem van pensioen en ziekteverzekering sterk onder druk zal komen te staan. De mate waarin het sociale systeem de druk van de veroudering zal kunnen weerstaan, hangt voor een groot deel af van de rol die migranten die naar Aruba zijn gekomen, zullen spelen. Het is mogelijk dat een groot deel van de migranten zich voorgoed op het eiland vestigt en actief  bijdraagt aan de sociale fondsen, maar het is ook mogelijk dat een groot aantal migranten het eiland zal verlaten door de huidige wereldwijde economische recessie.

Gezondheid

De inwoners van Aruba leven onder gunstige gezondheidscondities. Veel tropische ziekten die endemisch zijn in de omringende landen komen op Aruba niet voor. De hoge scholingsgraad van de bevolking, het feit dat de overheid een hoge prioriteit geeft aan gezondheidszaken en een sterke positie van de vrouw in de samenleving hebben bijgedragen aan het relatief lage ziekte- en sterfteniveau. De zuigelingensterfte is op het eiland erg laag en bedraagt op dit ogenblik 7,1 per duizend. Ter vergelijking: in 1998 was de zuigelingensterfte in Nederland 5,2 per duizend.

De levensverwachting op Aruba is de afgelopen 10 jaar voor zowel mannen als vrouwen met een jaar gedaald. Op dit ogenblik is deze 70 jaar voor mannen en 76 jaar voor vrouwen. Dat is ongeveer het niveau van 1981. Die ontwikkeling is een beetje teleurstellend. In veel landen is de levensverwachting in dezelfde periode immers toegenomen: in Latijns-Amerika bijvoorbeeld met drie jaar, van 66 jaar tot 69 jaar, en in Europa van 76 in 1990 tot 78 jaar in 1998. De daling van de levensverwachting wordt veroorzaakt door een verhoging van de sterfte op hogere leeftijd. Figuur 3 en figuur 4 tonen de leeftijdsspecifieke sterftekansen voor mannen en vrouwen in 1991 en 2000. Beide grafieken geven duidelijk aan dat de sterftekans vooral boven de 50 jaar is toegenomen. Zowel voor mannen als voor vrouwen is de levensverwachting op 60-jarige leeftijd met ongeveer een jaar verminderd.

Overgewicht oorzaak hogere sterfte?

Het is moeilijk om aan te geven wat de juiste oorzaak is van de daling van de levensverwachting. In ieder geval ligt die niet bij de migranten, die veelal uit landen komen met hogere sterfte. Onderzoek wees uit dat zij op Aruba dezelfde levensverwachting hebben als de autochtone bevolking. Een mogelijke verklaring schuilt wel in het veranderde eetpatroon van de Arubaanse bevolking. Volgens de Wereld Gezondheidsorganisatie moeten vetten en eiwitten voor respectievelijk 15-30 en 10-15 procent deel uitmaken van de dagelijks geconsumeerde hoeveelheid voedsel. In 1957 bedroeg de gemiddelde consumptie van vetten en eiwitten op Aruba respectievelijk 24 en 12 procent. Op basis van de resultaten van een voedingsonderzoek in 1991 van de Directie Volksgezondheid werd echter vastgesteld dat deze percentages waren gestegen tot respectievelijk 39 en 16 procent. De verandering in eetgewoonten ging niet ongemerkt voorbij. Tussen 1957 en 1991 steeg het gewicht van de gemiddelde Arubaanse man van 35 jaar of ouder met 15 kilogram. Ook de Arubaanse vrouw nam gemiddeld 10 kilo in gewicht toe. In 1991 had van de mannen en vrouwen boven de 35 jaar respectievelijk 54,9 en 50,7 procent een overgewicht met gezondheidsrisico. Personen die nu hoogbejaard zijn, hebben over het algemeen minder te maken met overgewicht. Het is mogelijk dat door de veroudering van de bevolking de meer corpulente leeftijdsgroepen nu die leeftijden bereiken, waar het hebben van ernstig overgewicht de sterftekansen door hart- en vaatziekten verhoogt. Dit zou de hogere sterftekansen op oudere leeftijd en de daarmee samenhangende verlaagde levensverwachting verklaren.

Huwelijk en echtscheiding

Ondanks het feit dat mannen wat later trouwen dan vrouwen en minder lang leven, brengen zij 5,6 meer jaren in de gehuwde staat door dan vrouwen. Dit hangt samen met het feit dat een groter gedeelte van de vrouwen niet trouwt en dat het voor mannen na een scheiding minder moeilijk is om weer in het huwelijksbootje te stappen. De gemiddelde man leeft 3,9 jaar in de gescheiden staat, de gemiddelde vrouw 5,7 jaar.

Het echtscheidingsniveau is op Aruba erg hoog. Sinds 1995 was het aantal echtscheidingen in een jaar nooit lager dan de helft van het aantal huwelijken in hetzelfde jaar. Op basis van de gegevens van de volkstelling 2000 en het Bevolkingsregister werd berekend dat als 10 duizend mannen op hun 20ste zouden trouwen er op 50-jarige leeftijd nog maar 3.380 getrouwd zouden zijn. Door verschillen in timing is dit aantal iets hoger (4.220) bij vrouwen. Vooral op jonge leeftijd is de kans op een echtscheiding erg groot. Gelukkig trouwt men op Aruba niet erg jong. De gemiddelde leeftijd bij eerste huwelijk is 29,4 jaar voor mannen en 26,6 jaar voor vrouwen.

Een andere, vrij recente, trend is dat meer en meer mensen ongehuwd samenwonen. Hun aantal is de afgelopen 20 jaar verviervoudigd. Van alle samenwonende paren is 17,7 procent ongehuwd; in 1991 was dit 12,9. In Aruba hebben veel nooit gehuwde vrouwen, die ongehuwd samenleven, kinderen. Van de ongehuwd samenwonende vrouwen heeft 72,8 procent een of meer kinderen. Dit duidt aan dat het krijgen van een kind op Aruba zeker geen reden is om het boterbriefje te halen.

Migranten en huwelijksmarkt

De immigratie van grote groepen jonge migranten uit de omringende landen heeft effect gehad op de Arubaanse huwelijksmarkt. Meer en meer jonge - en soms minder jonge - mensen verkiezen een levensgezel uit Colombia, Venezuela, de Dominicaanse Republiek of een ander Latijns Amerikaans land. Het zijn vooral de Arubaanse mannen die een buitenlandse echtgenote kiezen. In de volkstelling van 2000 werden bijvoorbeeld 646 paren geteld die in 1999 waren gehuwd en op het ogenblik van de volkstelling nog steeds samenwoonden. Bij slechts 29,2 procent van deze paren waren beide partners op Aruba geboren, in bijna evenveel gevallen waren beide partners buiten Aruba geboren en bij 28,5 procent ging het om een Arubaanse man die met een buitenlandse vrouw was getrouwd.

Het is interessant om naar de leeftijdsverschillen tussen de partners te kijken. Uit de volkstelling blijkt dat het leeftijdsverschil groter is bij een huwelijk tussen een Arubaanse man en een buitenlandse vrouw dan in de andere categorieën. Van de mannen die met een buitenlandse vrouw trouwen, is 25 procent minstens acht jaar ouder. Vijf procent is zelfs 18 jaar ouder. Er bestaat geen twijfel over dat het culturele en sociale karakter van de Arubaanse samenleving in de toekomst door de migratie en het grote aantal internationale huwelijken zal veranderen.

Migratiemagneet

De culturele eigenheid van Aruba is gevormd door migranten die zich sinds de achttiende eeuw in een aantal migratiegolven op het eiland hebben gevestigd. In tegenstelling tot Curaçao en Bonaire, waar de meeste mensen van origine Afrikaans zijn, is de authentieke bevolking van Aruba een mix van de oorspronkelijke Indiaanse bewoners met Europese kolonisten. Aangezien de meeste kolonisten zich vanuit Curaçao vestigden, werd het Papiamento de algemene voertaal. Als overblijfsel uit het koloniale verleden is het Nederlands nog steeds de officiële taal. Op dit ogenblik worden stappen ondernomen om het Papiamento naast het Nederlands een officiële landstaal te maken.

In de eerste helft van de vorige eeuw werd de bevolking aangevuld met mensen van de Bovenwindse Eilanden die in de olie-industrie kwamen werken. Deze mensen vestigden zich voornamelijk in San Nicolas. Alsof ze de eigenheid van hun stad kracht bij willen zetten, noemen de voornamelijk zwarte inwoners hun stad liefkozend ‘Chocolate City’. De voertaal in San Nicolas is voor een groot deel Engels.

Het grootste buitenlandse contingent op Aruba werd tijdens de volkstelling van 2000  gevormd door de Colombianen. In de afgelopen negen jaar is hun aantal met 255 procent gegroeid tot 7.191. Op de tweede plaats stond de groep Europese Nederlanders: 3.755 mensen waren in Nederland geboren. De snelst groeiende groep was die uit Peru. In 1991 woonden er 157 Peruanen op het eiland, in 2000 waren dat er 960. Ten slotte is het verbazingwekkend dat ook een vrij grote groep Filippijnen haar weg naar Aruba heeft gevonden. Tijdens de volkstelling werden er 768 geteld, van wie de meesten in de hotelsector werkzaam zijn. Figuur 5 toont de omvang van de 15 grootste buitenlandse groepen voor 1991 en 2000.

Werk

De arbeidsmarkt op Aruba wordt voor een flink deel bepaald door de buitenlanders. De gemiddelde leeftijd van de gastarbeiders die naar Aruba komen is rond de 25 jaar. Tijdens de volkstelling werden 41.918 werkzame personen tussen 15 en 64 jaar geteld. Van hen waren 24.745 op Aruba geboren en 17.173 in het buitenland. Migranten hebben een specifieke plaats gevonden op de lokale arbeidsmarkt. Veel buitenlandse vrouwen zijn werkzaam in ongeschoolde banen. De meeste dienstmeisjes komen uit omringende ontwikkelingslanden. Ook in de hotelsector zijn zij vaak te vinden als schoonmaakster en kamermeisje. Als klant in een winkel is een redelijke basiskennis van het Spaans handig. Van het winkelpersoneel komt 46 procent van buiten Aruba. Veel verkoopsters komen uit Latijns Amerikaanse landen. In de constructiesector waren tijdens de volkstelling 2.498 buitenlandse mannen en 2.309 Arubanen actief. Ook op hoger niveau zijn buitenlanders werkzaam: 36,5 procent van alle managers is geboren buiten Aruba.

Economische ontwikkeling en migratie zijn op Aruba steeds nauw met elkaar verbonden geweest. Op de eilanden werkt migratie als een soort economische veiligheidsklep. Indien de zaken slecht gaan, verlaten migranten maar ook autochtonen het eiland. Curaçao is hiervan een typisch voorbeeld. Economische expansie trekt migranten uit de omliggende landen aan. Het is af te wachten welk effect de huidige economische problemen en de neergang in het toerisme zullen hebben op de Arubaanse economie en welke de demografische gevolgen zullen zijn.

Dr. F.C.H. Eelens, NIDI