De internationale migratie naar Europa is de afgelopen decennia enorm toegenomen. Meer inzicht in migratie is daarom volgens politici gewenst. Het NIDI onderzocht in opdracht van de EU hoe mensen uit de zuidelijke Mediterrane landen naar Europa migreren en welke functie migranten in Europa hebben voor de achterblijvers in de herkomstlanden. Familie of vrienden die al eerder zijn gemigreerd, spelen een centrale rol in de migratie van nieuwe migranten, vooral door hulp en informatie over het buitenland te geven. Bovendien vormen zij een belangrijke bron van inkomsten voor de achterblijvende familie.

De internationale migratie naar Nederland en andere Europese landen is de afgelopen decennia enorm in omvang en complexiteit toegenomen. Voor een deel hangt dit samen met verbetering van transportmogelijkheden en de communicatie- en informatietechnologie en de verlaging van de kosten hiervan. Daardoor kunnen potentiële migranten tegenwoordig veel gemakkelijker informatie over andere landen vergaren en wordt het reizen naar deze landen makkelijker gemaakt.

Centraal in het hele internationale migratieproces staan de migratienetwerken van familie, vrienden of bekenden in het buitenland. Deze maken het voor de migrant gemakkelijker om te besluiten naar het buitenland te vertrekken. Zij kunnen de risico’s van een verhuizing naar het buitenland sterk verminderen door onder meer allerlei nuttige informatie te verschaffen over bijvoorbeeld de mogelijkheden om aldaar werk te vinden, door de reis te financieren of door te zorgen voor de eerste opvang na aankomst in het bestemmingsland. Daarnaast wordt de achtergebleven familie vaak door de familie in het buitenland met geld of goederen ondersteund.

Achtergronden van migratie

In 1996 en 1997 onderzocht het NIDI, samen met lokale onderzoeksinstituten, de achtergronden van de migratie in enkele herkomstlanden van waaruit mensen naar Europa migreren (Turkije, Marokko, Senegal, Ghana en Egypte) en twee Europese bestemmingslanden (Italië en Spanje) (zie kader).

Hier wordt ingegaan op de situatie in de drie herkomstlanden die relatief dicht bij Europa liggen: Egypte, Marokko en Turkije. De migratie uit die landen verloopt niet op dezelfde wijze. In Egypte vindt voornamelijk arbeidsmigratie plaats naar landen in de eigen regio, in het bijzonder de olieproducerende landen in het Midden-Oosten. Vooral mannelijke, getrouwde contractwerkers gaan gedurende een vastgelegde periode in die landen werken. Na afloop van het contract gaan ze weer terug naar Egypte. Dat is anders in Turkije en Marokko. In de jaren 60 en 70 migreerden veel Turkse en Marokkaanse mannen, aangetrokken door de vraag naar werknemers, naar vooral West Europese landen. De meesten van hen zijn daar blijven wonen. Tegenwoordig is (legale) migratie vanuit Turkije en Marokko naar West-Europa, door veranderingen in het toelatingsbeleid, vaak alleen nog via gezinsvorming en gezinshereniging mogelijk. De vraag is of de verschillen in migratiepatronen tussen Egypte en Turkije/Marokko ook gevolgen hebben voor het functioneren van de migratienetwerken.

Migratienetwerk

In samenlevingen als die in Turkije, Marokko en Egypte wordt veel waarde gehecht aan familiebanden, familieverplichtingen en wederkerigheid. Dit manifesteert zich in sterke banden tussen mensen die geëmigreerd zijn en hun familie in de herkomstgemeenschap. De meeste migranten kennen al voor vertrek uit hun geboorteland mensen in het beoogde bestemmingsland (zie figuur).

Bij Egyptenaren is dat overigens minder het geval dan bij Turken en Marokkanen. Dit komt voor een deel doordat relatief veel Egyptenaren al een arbeidscontract hebben voordat ze migreren. Het risico om te migreren zonder iemand in het buitenland te kennen is daardoor kleiner. Voorts gaan vrouwen uit de drie landen zelden naar een land waar ze niemand kennen. Zo kenden alle Turkse vrouwen in het onderzoek vóór hun vertrek iemand in het bestemmingsland. Bij de Marokkaanse vrouwen was dat bijna 90 en bij de Egyptische vrouwen 75 procent. Vaak is die ‘iemand’ hun (toekomstige) echtgenoot, want vrouwen migreren meestal vanwege een huwelijk (tabel 1).

^a Meerdere typen personen konden worden opgegeven. Het percentage is daarom groter dan 100.

Bij mannen ligt het anders. Zij gaan vooral naar het buitenland om geld te verdienen, niet om te trouwen. Als zij voor vertrek iemand in het buitenland kennen, is dat daarom meestal niet een partner, maar een broer of een andere verwant, een vriend of een bekende. In tabel 1 valt op dat ook veel Egyptische vrouwelijke migranten, in tegenstelling tot Turkse of Marokkaanse, broers of zusters in het buitenland hebben en minder vaak een partner volgen. Dit komt doordat Egyptische vrouwen meer om economische redenen migreren, zoals mannen meestal doen, en minder om te trouwen.

Hulp

Sterke familiebanden brengen met zich mee dat migranten vaak hoge verwachtingen hebben van partners, maar ook van broers, zusters en andere verwanten in het buitenland als het gaat om ondersteuning bij de migratie en na aankomst in het buitenland. Deze verwachtingen blijken gerechtvaardigd. De meeste emigranten die vóór hun vertrek al familie of bekenden in het bestemmingsland hadden, zijn vlak voor hun emigratie ook daadwerkelijk door die mensen geholpen. Het betreft 79 procent van de Marokkanen, 66 procent van de Egyptenaren en 62 procent van de Turken.

Marokkaanse en Turkse vrouwen blijken meer dan Marokkaanse en Turkse mannen door hun familie of vrienden te zijn geholpen. Dat komt vooral doordat zij meestal naar het buitenland gaan om zich bij hun partner te voegen en van partners mag enige hulp worden verwacht. Marokkaanse en Turkse mannen emigreren eerder om een baan te zoeken en kennen niet altijd iemand in het buitenland die hen wil of kan helpen. Datzelfde geldt voor een deel ook voor Egyptische vrouwen. Zij krijgen, in tegenstelling tot hun Turkse en Marokkaanse seksegenoten, niet vaker dan mannen hulp van familie of bekenden bij emigratie doordat het ook bij veel van hen arbeidsmigratie betreft.

Egyptische migranten kregen vooral van verre verwanten hulp, Turkse en Marokkaanse migranten meer van een partner of van ouders, broers of zusters, en kinderen. Dat heeft te maken met het verschil in type migratie. Turken en Marokkanen migreren immers, anders dan Egyptenaren, in veel gevallen om familieredenen als gezinshereniging of een huwelijk.

Financiële hulp, hulp bij het zoeken naar een baan en het aanbieden van inwoning blijken de belangrijkste vormen van ondersteuning via migrantennetwerken. Daarnaast verkregen migranten via die netwerken informatie over de toelatingsregels die in het vestigingsland gelden en wordt bij het regelen van een visum en het vinden van woonruimte assistentie verleend.

Informatie

Migratienetwerken spelen een belangrijke rol bij het verkrijgen van informatie over het land van bestemming. In verhouding tot migranten die vóór hun vertrek niemand in het vestigingsland kenden, blijken migranten met een netwerk over het algemeen beter op de hoogte van meer verschillende onderwerpen, zoals blijkt uit tabel 2. Familie of vrienden in de bestemmingslanden blijken voor potentiële migranten met een netwerk de belangrijkste bron van informatie (tabel 3) en niet bijvoorbeeld de media of overheids- of andere instanties. Door te vertrouwen op de informatie via persoonlijke contacten verwachten de migranten dat de risico’s in het land van bestemming worden geminimaliseerd.

* In dit land niet gevraagd.

Voor migranten zonder migratienetwerk kunnen familie en bekenden in het land van herkomst een belangrijke rol spelen bij de informatievoorziening. Het gaat daarbij onder meer om gemigreerde verwanten of bekenden die uit het land van bestemming zijn teruggekeerd of om mensen die bijvoorbeeld via de media informatie over het land van bestemming te weten kwamen. Voor het overige zijn migranten zonder netwerken in het buitenland voor het verkrijgen van informatie meer aangewezen op bronnen als televisie, radio, kranten en soms school, instanties in het land van herkomst of toeristen. Instanties in de bestemmingslanden spelen nauwelijks een rol bij de informatievoorziening. De situatie in Marokko wijkt af in die zin dat in dat land weinig verschil is tussen de informatiebronnen waar migranten met of zonder netwerken gebruik van maken.

Geld en goederen

Het bestaan en het functioneren van migratienetwerken blijkt misschien wel het meest duidelijk uit de stromen geld en goederen van de landen van bestemming naar de landen van herkomst. Zoals blijkt uit tabel 4 ontvangt een kwart van alle huishoudens in Egypte en Turkije geld of goederen uit het buitenland. In Marokko is dat de helft.

^{a Goederen: consumptiegoederen zoals een auto, televisie of HiFi; kleding; landbouwwerktuigen; juwelen, etc.}

In de landen van herkomst is emigratie van een of meer leden van een huishouden vaak een strategie om extra inkomen te verwerven. Van emigranten wordt verwacht dat zij na verloop van tijd geld of goederen naar achtergebleven familieleden sturen (zie kader). Blijven zij wat dit betreft in gebreke dan wordt er vanuit de familie niet zelden druk uitgeoefend. Behalve de achtergebleven familieleden profiteren trouwens ook hun buren, lokale winkeliers en vertegenwoordigers van sociale en religieuze instellingen in de landen van herkomst direct of indirect van de uit het buitenland ontvangen gelden en goederen.

De meeste huishoudens in Turkije, Marokko en Egypte die het jaar voorafgaande aan het onderzoek geld uit het buitenland ontvingen, kregen in die periode meermalen wat toegestuurd. Het gaat daarbij vooral om huishoudens waarvan een of meer leden in het buitenland wonen (tabel 5). Soms kregen ook andere huishoudens geld en/of goederen uit het buitenland, maar dan meestal van aldaar woonachtige vrienden, kennissen, van voormalige leden van het huishouden of van pas teruggekeerde migranten.

Van de Turkse en Egyptische huishoudens met familie in het buitenland ontving overigens bijna de helft geen geld, en van die in Marokko een derde. Dus: migratie betekent óók een zeker inkomensrisico, want veel van de emigranten die geen geld stuurden, zouden als ze niet waren geëmigreerd mogelijk wél een bijdrage aan het huishoudinkomen hebben geleverd.

Zoals blijkt uit tabel 6 zijn het in Egypte en Marokko voornamelijk in het buitenland woonachtige (mannelijke) echtgenoten en kinderen die geld en goederen sturen. In Turkije zijn ook gemigreerde broers en zusters een belangrijke bron. Financiële steun vanuit het buitenland is dus duidelijk een zaak van de directe familie. Vrienden of kennissen, maar ook ‘verre’ familieleden sturen zelden geld of andere zaken.

Besteding gelden

Het meeste geld dat de huishoudens uit het buitenland ontvangen wordt niet, zoals vaak wordt gedacht, gebruikt voor het doen van besparingen en/of investeringen in landbouw en het opzetten of uitbouwen van ondernemingen van kleine zelfstandigen. Was dat wel zo dan zou dat de lokale economie ten goede komen, werkgelegenheid creëren en potentiële emigranten kunnen weerhouden om in het buitenland te gaan zoeken naar een bron van inkomen.

Tabel 7 laat zien dat slechts een klein aantal huishoudens zegt de ontvangen gelden voornamelijk aan te wenden in de productieve sfeer, bijvoorbeeld in de landbouw voor de aankoop of huur van agrarisch land, vee, mest en andere agrarische productiemiddelen. Verder wordt er ook niet echt gespaard van de ontvangen gelden. In Egypte is in ongeveer drie procent van de huishoudens ‘sparen’ het belangrijkste bestemmingdoel, in de andere twee landen is dat nog veel minder het geval.

Het geld komt de lokale economie wel ten goede maar niet zo verregaand als beleidsmakers in de landen van bestemming en herkomst hadden gehoopt.

Een klein deel van het geld wordt gebruikt om medische onkosten te financieren of wordt besteed aan huisvesting en onderwijs. Het meeste geld (en in Marokko bijna al het geld) wordt gebruikt om kosten van dagelijks levensonderhoud (voedsel, kleding, huur, etc.) te financieren. Uit tabel 7 blijkt dat dit bij driekwart tot 90 procent van de huishoudens het geval is. Het bestedingspatroon weerspiegelt daarmee de financieel precaire situatie van deze huishoudens.

LITERATUUR

• Groenewold, G. (2001). Migrant network effects: remittances, deprivation and migration intentions in Turkey, Egypt and Morocco. Den Haag: NIDI. (Working paper voor het ministerie van Buitenlandse Zaken)
• Schoorl, J., L. Heering., I. Esveldt., G. Groenewold., R. van der Erf, A. Bosch, H. de Valk en B. de Bruijn (2000). Push and pull factors of international migration: A comparative report. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities. Collection Studies and Research.